Zoroastriërs en christenen

De verplaatsingen van II Parthica tonen hoe het Romeinse Rijk in de derde eeuw van militaire crisis naar militaire crisis wankelde. In 231-233 vergezelde het legioen keizer Severus Alexander naar Syrië om oorlog te voeren tegen het nieuwe Perzische Rijk van de Sassanieden. Daarna trok het naar de Rijn voor een campagne tegen de Alamannen. Omdat de keizer aanvankelijk wilde onderhandelen en zo de legionairs leek te beroven van een gelegenheid tot plunderen, ruimden zij hem in het voorjaar van 235 uit de weg en plaatsten een agressievere man op de troon: Maximinus Thrax. Vanaf dit moment bepaalden de legers wie de macht had, zoals de legioenen in de eerste eeuw v.Chr. ook hadden gedaan. In de volgende jaren streed het Tweede tegen de stammen aan de Donau, stortte het zich in de burgeroorlog van het Zeskeizerjaar 238 en vertrok opnieuw naar het oosten voor een oorlog tegen de Sassanieden, die succesvol verliep tot keizer Gordianus III in 244 omkwam en Philippus Arabs in allerijl de troon besteeg. De nieuwe vorst liet II Parthica eerst strijden tegen een stam bij de Donaumonding en zette het daarna in tegen de opstandige generaal Decius, die desondanks in 249 de macht overnam. In het volgende decennium verbleef de eenheid in Italië, maar na 260 valt het spoor niet meer te volgen, al zijn inscripties bekend uit Syrië, Turkije, Bulgarije, Algerije en de Franse stad Bordeaux. 

Uit dit lijstje blijkt hoe de Romeinse grenzen werden bedreigd en dat er troonstrijd woedde. De strijd tegen de steeds beter georganiseerde stammen aan de overzijde van de Rijn en de Donau was van al deze conflicten het minst bedreigend. Bij hun plundertochten konden ze ver doordringen, maar uiteindelijk keerden ze, al dan niet met buit beladen, terug naar hun eigen land. Als ze werden geconfronteerd met de legioenen, waren ze geen partij. Ze konden de mensen in de provincie wél doen twijfelen aan het Romeinse bestuur - een zeker niet te onderschatten factor - maar konden het imperium niet omverwerpen. Veel gevaarlijker was de Sassaniedische koning Shapur I (241-272), die niet bang was voor de legioenen en tot tweemaal toe een keizer versloeg. 

Zijn eerste slachtoffer was Gordianus III, die ten strijde trok toen de Perzen Syrië waren binnengevallen. Hij heroverde het gebied en versloeg Shapur in de omgeving van de basis van III Parthica, maar werd op zijn beurt tijdens een opmars naar Ktesifon bij Misiche (het huidige Fallujah) verslagen en tijdens de terugtocht door zijn soldaten vermoord. De Perzische koning deed verslag in een inscriptie die hij liet aanbrengen te Naqsh-i Rustam, waar zijn voorgangers Darius, Xerxes, Artaxerxes en Darius II hun graven hadden. 

Toen wij net aan de macht waren gekomen, verzamelde keizer Gordianus een leger uit het hele Romeinse Rijk en uit de landen der Goten en Germanen en trok op naar Babylonië, tegen het land van Iran en tegen ons. Aan de grens van Babylonië, bij Misiche, vond een enorme veldslag plaats. Keizer Gordianus werd gedood, en het Romeinse leger vernietigd, de Romeinen riepen Philippus uit tot keizer, en deze kwam naar ons om te smeken om een verdrag. Om hun levens te kopen betaalden ze een half miljoen denarii en ze werden tribuutplichtig. Daarom hebben wij Misiche omgedoopt tot "Victorie van Shapur".

Met eeuwenoude hymnen, die door zogeheten magiërs werden gereciteerd, vereerde men in het oude Perzië het heilige vuur dat was gewijd aan Hormizd. In die hymnen stelde men de kosmos voor als de plaats waar het goede slag leverde met het kwade, dat vaak werd aangeduid als "de leugen", maar ook kon worden gepersonifieerd als Ahriman of gelijkgesteld aan een concrete vijand, zoals Gordianus. Wie nog mocht twijfelen aan het perfide karakter der Romeinen, werd er in de volgende passage uit de inscriptie bij Naqsh-i Rustam aan herinnerd dat de keizer woordbreuk pleegde:

De keizer bezigde opnieuw een leugen en deed de Armeniërs onrecht. Daarop vielen wij het Romeinse Rijk weer aan en bij Barbalissos vernietigden we een Romeins leger van zestigduizend man. Syrië en omgeving - wij verbrandden, verwoestten en plunderden het allemaal. Tijdens deze campagne veroverden wij de volgende steden in het Romeinse Rijk: [...] Zeugma, Antiochië, Seleukeia [...], alles bij elkaar zevenendertig steden.

In de derde oorlog vielen wij Harran en Urhai aan en terwijl wij Harran en Urhai belegerden, rukte keizer Valerianus tegen ons op. Hij had zeventigduizend man bij zich uit Germanië, Raetia, Noricum, Dacië, Pannonië [...]. Voorbij Harran en Urhai leverden wij een grote veldslag met keizer Valerianus. Persoonlijk namen wij keizer Valerianus met anderen, zoals de generaals, de prefect van de keizerlijke garde en senatoren, gevangen en wij deporteerden ze naar Perzië. [...] Ook de mensen uit het Romeinse Rijk deporteerden wij en wij gaven ze huizen in het Rijk van Iran, namelijk in Perzië, Parthië, Elam, Babylonië en andere landen die het rijk waren van onze vader, grootvaders en voorvaderen. 

Wij hebben nog andere landen onderworpen en verwierven wegens onze moed grote faam, maar dat hebben wij hier niet laten opschrijven [...]. Wij hebben het laten opschrijven opdat degenen die na ons komen zich onze roem, moed en macht zullen herinneren. [...] Met de hulp van de goden hebben wij al die landen veroverd en onderworpen, opdat we in elk land het heilig vuur zouden doen branden, veel goed konden doen voor veel magiërs, en de cultus der goden konden verspreiden. En ook bij deze inscriptie hebben wij het heilig vuur ontstoken.

In deze jaren liet Shapur ook de inscriptie van Naqsh-i Rustam aanbrengen, waarin hij het geweld van de oorlog sublimeerde en op kosmisch niveau bracht. Zo presenteerde hij zich als het werktuig Gods. Dat is, opmerkelijk genoeg, ook de opvatting van de Romeinse auteur Lactantius, die behoorde tot de door Valerianus vervolgde christelijke minderheid. Hij kon de keizerlijke nederlaag niet anders zien dan als een ingreep van de ene, ware en almachtige God. Hij schrijft in zijn schotschrift De dood van de vervolgers:

Niet veel later heeft ook Valerianus, gegrepen door eenzelfde waanzin, zijn goddeloze handen dreigend tegen God gericht en, al was het dan maar voor korte tijd, veel rechtvaardig bloed vergoten. Maar God trof hem met een nieuwe, speciale soort straf, opdat hij voor het nageslacht als waarschuwend voorbeeld zou dienen dat Gods tegenstanders altijd het loon ontvangen dat past bij hun misdrijf! 

Hij werd gevangengenomen door de Perzen en verloor niet alleen het keizerschap, dat hij onbeschaamd had misbruikt, maar ook de vrijheid, die hij anderen had ontnomen: op de meest smadelijke wijze leefde hij in slavernij. Want telkens wanneer de Perzische koning Shapur, die hem gevangen had genomen, zijn wagen of paard wilde bestijgen, beval hij de Romein zich voorover te buigen en hem zijn rug te bieden. Dan zette hij zijn voet op zijn rug en zei met een schampere lach tegen hem dat dit de werkelijke situatie was en niet wat de Romeinen op hun schilderijen en de muren van hun huizen afbeeldden. 

Nadat hij op deze manier was overwonnen, zoals hij zeer terecht verdiend had, leefde Valerianus lang genoeg om bij de barbaren aanleiding te zijn de Romeinen nog een hele tijd te honen en uit te lachen. [...] Nadat er onder deze smadelijke omstandigheden een eind was gekomen aan zijn leven, werd hij gevild en zijn afgestroopte huid rood geverfd om in de tempel van de goden der barbaren geplaatst te worden ter herinnering aan hun schitterende overwinning en om aan onze gezanten altijd getoond te worden als waarschuwing voor de Romeinen een niet te groot vertrouwen te hebben in hun eigen strijdkrachten wanneer zij de restanten van hun gevangengenomen keizer zagen in de tempel van de Perzische goden.

Hoewel de religieuze component in de Oudheid zelden ver weg was als historische gebeurtenissen moesten worden verklaard, is het standpunt van Shapur en Lactantius toch vrij zeldzaam. In een polytheïstische context is de nederlaag van een goede koning altijd te verklaren door erop te wijzen dat hij een der onsterfelijken was vergeten, en het was daarom niet noodzakelijk een militaire mislukking af te doen als een persoonlijk falen. Meer traditionele Griekse of Romeinse auteurs die verslag deden van Valerianus' nederlaag, stelden hem niet aansprakelijk. Zo zwaait de samensteller van de Historia Augusta de verslagen keizer hoge lof toe - weliswaar via verzonnen documenten, maar het sentiment is duidelijk. Hij is veel representatiever voor het antieke denken dan een Lactantius en het is niet overdreven te stellen dat het idee dat de heerser militair succes heeft zolang hij zich houdt aan de richtlijnen van de ene God, in feite geen parallellen heeft buiten het bijbelboek Koningen. De interessante vraag of het zoroastrisme dit idee zelf heeft ontwikkeld of het heeft overgenomen uit het Jodendom, kan niet worden beantwoord. 

De gevangenname van Valerianus wordt wel gepresenteerd als een catastrofe, maar in feite bleef de schade beperkt. Het Romeinse Rijk bestond al te lang en was te zeer deel geworden van het leven van alle volken rond de Middellandse Zee om zomaar te bezwijken. Zelfs de Grieken, die zich beschouwden als cultureel superieur aan de bewoners van Italië, spraken al een eeuw van "wij Romeinen". Net als in Tripolitana, waar de burgers na 238 de hakken in het zand hadden gezet en zelf de verdediging ter hand hadden genomen, nam men ook in Syrië het heft in eigen hand. Op verschillende plaatsen boden militaire leiders weerstand tegen de Sassanieden en generaal Odaenathus wist dit verzet te organiseren. In 266 trok hij op naar Ktesifon en nam die stad in. De schande was uitgewist.

In feite was dit systeem, dat bekendstaat als diepteverdediging, de culminatie van verschillende factoren: de open limes, Severus' schepping van een strategische reserve en vooral het zelfvertrouwen van de provincies. Het grote probleem was de prijs: het aantal soldaten, dat in de tijd van Severus rond de 350 000 had gelegen, groeide uit tot zo'n 650 000. Tegelijkertijd was door de trek naar het platteland het aantal eenvoudig te belasten onderdanen afgenomen. De nieuwe defensievorm functioneerde goed, maar de marges waren geringer dan in de tweede eeuw. Toen keizer Aurelianus in 274 na een buitengewoon bloedige veldslag het Gallische Rijk weer toevoegde aan het "echte" Romeinse Rijk, kwamen zoveel soldaten om dat het precaire evenwicht was verstoord en Gallië door Germanen onder de voet werd gelopen. Pas jaren later werd de Rijngrens hersteld. 

Al eerder had Aurelianus een einde gemaakt aan de onafhankelijkheid van de oostelijke provincies. Hij zocht naar een manier om de herwonnen rijkseenheid te versterken en dacht daarbij aan een vorm van monotheïsme. De cultus van de "onoverwinnelijke zon" kreeg een plaats in de staatsgodsdienst. Filosofen hadden al eerder beweerd dat de zon het zichtbare aspect was van de ene God, waarvan alle andere goden slechts manifestaties waren, en een halve eeuw eerder was al eens geprobeerd de cultus in te voeren van de Syrische zonnegod Ilâh ha-Gabal ("heer der berg"), een god die zo geliefd was dat zijn cultus zich al rond het midden van de tweede eeuw had verspreid tot in Nederland.

Tegelijkertijd heerste in West-Europa keizer Constantijn, die zich liet voorstaan op een bijzondere band met de zon. In 310 beweerde hij zijn beschermer, in de gedaante van de god Apollo, te hebben gezien in een visioen. Een redenaar haalde later in het jaar herinneringen op: 

U was afgeweken van uw route om een bezoek te brengen aan de mooiste tempel ter wereld, meer nog, om er de godheid te bezoeken die daar, zoals u gezien heeft, verblijft. Want, naar ik meen, Constantijn, zag u daar uw Apollo. Vergezeld van Victoria bood hij u lauwerkransen aan, die elk de voorspelling inhielden van dertig jaar. [...] Trouwens, waarom zeg ik  "naar ik meen"? U hééft de god gezien.

Twee visioenen is te veel van het goede. Tenzij we aannemen dat Constantijn aan pseudologia phantastica leed, moeten we aannemen dat het jongste van de twee verhalen is ontstaan doordat het eerste niet goed is begrepen. Toch wordt één element bevestigd in een vrijwel contemporaine bron: Lactantius' Dood van de vervolgers, waarin te lezen is dat Constantijn in een door een godheid geïnspireerde droom opdracht kreeg een symbool te laten aanbrengen op de schilden van zijn soldaten. Dat zou het Christusmonogram zijn geweest, maar het probleem is dat het -teken in 312 weliswaar bestond maar geen christelijke betekenis had. Het was wél gangbaar in de toenmalige cultus voor de zonnegod. Het heeft er dus de schijn van dat Constantijn, na een droom, zijn leger plaatste onder de bescherming van de zonnegod die twee jaar eerder aan hem was verschenen. Christelijke auteurs zouden, zoals zal blijken, redenen hebben hieraan een eigen draai te geven.

Constantijn trok zich het lot van de slachtoffers van de tirannie in Rome aan. Hij riep God in de hemel en diens Woord, de redder van alle mensen, Jezus Christus zelf, als bondgenoot te hulp en trok met zijn gehele leger op om de voorvaderlijke vrijheid voor de Romeinen te herwinnen. Maxentius, die zijn zelfvertrouwen niet ontleende aan populariteit bij zijn onderdanen, maar aan magische manipulaties, waagde zich niet buiten de poorten van Rome, maar bezette iedere plaats, regio en stad in de omgeving van Rome en in geheel Italië, voorzover dat onder zijn heerschappij zuchtte, met een ontelbare menigte soldaten en talloze legerscharen. De keizer viel, in volledig vertrouwen op de bijstand van God, het eerste, het tweede en het derde leger van de tiran aan en versloeg ze allemaal volledig. Hij rukte op door het grootste gedeelte van Italië en bevond zich reeds in de onmiddellijke nabijheid van Rome. Om te voorkomen dat de keizer gedwongen zou worden omwille van de tiran oorlog te voeren tegen Romeinen, sleepte God zelf de tiran als in ketenen ver weg van de poorten van Rome. 

De dingen die in tijden van weleer de goddelozen overkwamen - deze dingen vonden nu, doordat zij duidelijk waarneembaar waren, bij allen, gelovigen en ongelovigen, die de wonderen met eigen ogen konden zien, geloof. Zoals Hij in de dagen van Mozes en de oude, godvrezende Hebreeën de wagens van Farao en zijn legermacht in de zee wierp, de keur van zijn ruiters en zijn hoogwaardigheidsbekleders; zij gingen onder in de Rode Zee, en de diepte bedekte hen, op dezelfde manier zonken Maxentius en zijn soldaten en lijfwachten in de diepte als een steen, toen hij op de vlucht sloeg voor de macht van God, die met Constantijn was, en de rivier overstak die op zijn weg lag: de rivier die hij zelf met onderling verbonden boten had overbrugd, aldus een instrument voor zijn eigen ondergang construerend. Hiervan zou men kunnen zeggen: Hij delft een kuil en graaft die uit, maar valt zelf in de groeve die hij maakte; het onheil dat hij stichtte keert weder op zijn hoofd, en zijn geweld komt neder op zijn schedel.

Aldus geschiedde. Toen de brug over de rivier het begaf, stortte het looppad in, en de schepen verdwenen allemaal, mét de mannen, in de diepte, de grootste schurk zelf als eerste; en vervolgens zonken zijn schildwachten als lood in de geweldige wateren.

Zo had aan het begin van de vierde eeuw het idee postgevat dat er één God was. Het was geen absoluut monotheïsme. De Perzen vereerden naast Hormizd andere goden en ook nadat Constantijn zich in 337 had laten dopen, vond de traditionele cultus voortgang. De christenen vormden nog steeds een minderheid. Maar het idee dat de vele goden manifestaties waren van de ene God werd in de derde eeuw steeds gangbaarder, net als de opvatting dat de heerser succesvol was zolang hij zich aan de goddelijke voorschriften hield. En dus kon Eusebios de zege van Constantijn presenteren als een bijbelse gebeurtenis, zonder ook maar één woord vuil te maken aan het lot van de gewonden en gesneuvelden.