Alexander de Grote
Interview met Ad Valvas (4 november 2004)
Er is een Hollywood-film over hem op komst en dus puilen de winkels uit van Alexander de Grote-boeken. Maar dat van Jona Lendering is wel het beste, al zegt hij het zelf. "Dit is het enige dat iets nieuws toevoegt."In de rij voor Alexander
Acht jaar voor hij zou sterven, zouden Babylonische astrologen de dood van Alexander de Grote al hebben voorspeld. VU-historicus Jona Lendering bestudeerde met hoogleraar Oude Geschiedenis Bert van der Spek de enorme kleitablettenverzameling (honderdduizend stuks) van het British Museum, op zoek naar die voorspelling. "Een jaar hebben we gezocht, maar zonder resultaat."In het holst van de nacht kreeg Lendering een idee. "We hadden de hele tijd gezocht naar een onheilsvoorspelling, maar opeens realiseerde ik me dat we totaal in de verkeerde hoek zaten." Hij stuurde Van der Spek meteen een mailtje: "We moeten op zoek naar een voorspelling over de duur van Alexanders succes!" Van der Spek had de slaap blijkbaar ook niet kunnen vatten want hij stuurde meteen een mailtje terug: "Nu hebben we het!"
Lendering had gelijk. De dood van de Macedonische
veroveraar was vrij nauwkeurig voorspeld,
in het geschrift dat ook Alexanders verovering van Perzië en zijn
achtjarige heerschappij over dat rijk aankondigde. "Een indringer zal een
inval doen met de vorsten uit het westen; acht jaar zal hij het koningschap
uitoefenen", staat er op het bewuste kleitablet. Die periode was begonnen
met de veldslag bij Gaugamela
op 1 oktober van het jaar 331 voor Christus. Acht jaar later zou de koning
sterven en het land weer vreugde kennen, voorspelden de astrologen. Alexander
stierf op 11 juni 323.
Bedrijfskundige bril
Met het gebruik van kleitabletten als bron voor zijn boek Alexander de Grote. De ondergang van het Perzische rijk heeft Lendering een nieuw hoofdstuk toegevoegd aan de geschiedschrijving rond de Macedoniër. "Voor sommige aspecten van Alexanders carrière is voor het eerst een oosterse visie gegeven", zegt Lendering.Ook heeft hij Alexanders leiderschap bekeken door de bril van bedrijfswetenschappers. "Ik heb hem langs de lat van verschillende leiderschapstheorieën gelegd. Hij was heerser over twee totaal verschillende culturen: in Macedonië gold een soort doe-maar-normaal-dan-doe-je-al-gek-genoeg-mentaliteit, terwijl in Perzië de koning niet verheven genoeg kon zijn. Alexander kwam daardoor in een spagaat terecht waar hij nooit uitgekomen is. Zo ging hij Perzische koningskleding dragen, maar dat was voor zijn landgenoten zoiets als Bush die een tulband opzet. Elke brief, elk decreet moest op twee verschillende manieren worden geschreven, het was enorm omslachtig.
"Een aantal keren kwam Alexander hard in aanvaring met Macedonische hovelingen toen hij aan het hof Perzische gebruiken probeerde in te voeren. Daar vielen zelfs doden bij. Maar hoe hard hij ook probeerde, het is hem nooit gelukt om tot één bestuursstijl voor beide hoven te komen."
Omdat er binnenkort een big budget-Hollywoodfilm over Alexander de Grote uitkomt, verschijnt de laatste tijd het ene Alexander-boek na het andere. "Maar het is onthutsend te zien hoe proleterig veel historici met hem omgaan", moppert Lendering. "Het zijn gewoon oude kliekjes, die opnieuw worden opgewarmd. Mijn boek is vrijwel het enige dat iets toevoegt."
Erkenning voor het feit dat hij en Van der Spek
nieuw wetenschappelijk materiaal aandragen, zit er volgens hem waarschijnlijk
niet in. Niet op korte termijn, althans. "Die film en alle publiciteit
er omheen hebben een behoorlijke academische discussie al bij voorbaat
onmogelijk gemaakt."
Hulp van de brandweer
Woensdagmiddag 27 oktober. Lendering zit zijn boek te signeren in de VU-boekhandel. De opkomst is indrukwekkend. Drommen mensen, voornamelijk ouderen, staan er om zijn tafel. Het zijn studenten van Lendering, die docent is bij het Hoger Onderwijs voor Ouderen ofwel Hovo aan de VU. Hij zegt veel aan hen te hebben gehad bij het schrijven van zijn boek. "Ik voel me eeb gezegend mens met zulke studenten. Een schat aan informatie heb ik in de collegezaal zitten. Het aardige van deze tak van onderwijs is namelijk dat er allerlei mensen zitten met allerlei beroepen, die het heerlijk vinden je te helpen. Een oud-oppasser van Artis heeft me aan mijn kennis van dromedarissen geholpen, een brandweerman heeft me uitgelegd hoe je een paleis in brand moet steken, een gepensioneerde bankier heeft me alles verteld over goud en zilver, een arts heeft me geholpen bronnen te interpreteren waarin een wond in Alexanders borst wordt beschreven en iemand die wel eens een zeilwedstrijd heeft gewonnen heeft me ingewijd in de geheimen der zeevaart. Anderen hebben me geholpen bij het maken van reizen naar landen als Iran en Pakistan. Ik ben de eerste die bewust op het slagveld van de Perzische Poort is geweest."Eén van zijn studenten liet hem zelfs een legaat na om aan zijn boek te kunnen werken. "Daar kunnen andere historici alleen maar jaloers op zijn."
Toch is er een andere, minder leuke kant aan het bestaan als Hovo-docent. Lendering behoort tot een nauwelijks zichtbare groep. Twee jaar geleden schreef hij het boek Stad in marmer, dat door Pieter Steinz van de NRC 'de beste Romebeschrijving die ooit in Nederland verscheen' werd genoemd. Toch wist de VU-voorlichting van niks toen de VPRO onlangs naar Lendering vroeg vanwege zijn Alexander-boek. De omroep heeft toen naar de universiteit van Leiden gebeld waar een collega haar aan het privé-telefoonnummer van Lendering hielp. "Dat is geen reclame voor de VU, dat journalisten naar een andere universiteit moeten bellen om in contact te komen met iemand die hier werkt", vindt Lendering.
De VU-rector prijst vaak de reguliere docenten die naast hun eigenlijke onderwijs ook het Hovo geven. "Eigenlijk is dat maar ten dele waar. In de praktijk wordt een aanzienlijk deel van de colleges verzorgd door een paar freelancers die elk zo'n driehonderd studenten per jaar hebben."
"Begrijp me niet verkeerd", zegt Lendering. "Dankzij het Hovo heb ik dit boek kunnen schrijven en tijdens de colleges mijn ideeën kunnen testen. Het Hovo biedt me een goed inkomen en bovendien zestig procent onderzoekstijd. Maar ergens schuurt het toch een beetje dat het reguliere personeel wordt geprezen voor werk dat anderen doen."
Peter Breedveld