Alexander de Grote
Bespreking in De Standaard (30 december 2004)
Wat dreef Alexander de Grote (356-323 v.Chr.) die een wereldrijk veroverde dat zich uitstrekte van Egypte tot India? Die vraagt houdt schrijvers, historici en filmmakers weer helemaal in de ban. Van de Amerikaanse regisseur Oliver Stone komt op 5 januari de film Alexander in de zalen. Collega-regisseur Baz Luhrman (van het bejubelde Moulin Rouge) broedt eveneens op een film over de Macedonische veldheer, gebaseerd op de trilogie van Valerio Manfredi. Op Canvas loopt momenteel de BBC-reeks In de voetsporen van Alexander de Grote. En nu is er ook Alexander de Grote. De ondergang van het Perzische Rijk, een erg verhelderend boek van de Nederlandse historicus Jona Lendering.Van held tot dronkelap en psychopaat. De andere Alexander
Jona Lenderings boek over Alexander de Grote is niet zomaar het zoveelste in een lange reeks, maar biedt een vernieuwend overzicht vanuit een bijzondere invalshoek. Wij waren immers gewend aan allerlei visies op Alexander vanuit een Grieks, Europees standpunt. Lendering stoelt zijn studie ook op Aziatische commentaren. Dat levert een heel ander beeld op, dat enige toelichting vereist.Alexander de Grote (356-323 v.Chr.) was de zoon van koning Filippos van Macedonië, een sterke politieke figuur. Alexander kreeg les van Aristoteles. Toen zijn vader in 336 werd vermoord, nam de 21-jarige Alexander de macht over. De rest van zijn korte leven werd één grote veroveringstocht.
Met 45.000 soldaten trok hij door de hele toen bekende wereld ten oosten van Griekenland: Turkije, Libanon, Syrië, Egypte, Babylon (Irak), Perzië (Iran), Oezbekistan, tot in Pakistan, aan de grens met India. De Macedoniërs versloegen de enorme Perzische legers van de machtige koning Darius.
Hier en daar stichtte Alexander steden die Alexandrië gingen heten, en waarvan de bekendste in het noorden van Egypte ligt. Hij stierf in Irak, 32 jaar oud.
Waarom is Alexander met die veroveringstocht begonnen? Omdat anderhalve eeuw eerder de Perzische koning Xerxes de Grieken had willen onderwerpen? Maar dat ging om de Grieken, niet om de Macedoniërs! De Macedoniërs waren toen zelfs bondgenoten van Xerxes. Toch zou, volgens de Griekse propaganda, Alexander wraak hebben willen nemen voor de verwoesting van de Griekse heiligdommen. Het lijkt er dus op dat het wraakmotief een retorisch alibi is geweest.
Alexander wilde de mensheid één maken, maar dan wel onder zijn heerschappij, die gebaseerd was op geweld. Vandaar dat Alexander in Iran niet "de Grote" maar "de Vervloekte" heette. Ook in de verloren gegane, Griekse Alexanderbiografie van Kleitarchos (uit de vierde eeuw v.Chr.), werd Alexander beschreven als een despoot, psychopaat, sadist en dronkaard. Hij was in elk geval biseksueel.
Alexander verspreidde de Griekse cultuur tot ver buiten de grenzen, maar de Grieken leerden op hun beurt veel bij van de oosterse beschavingen. Dat is gebleken sinds de ontcijfering van het spijkerschrift en de hiërogliefen. Bovendien is het historisch inzicht dat ook de veroveraar leert van de veroverde, door de tijdgeest gestuurd en politiek gekleurd, vooral sinds de dekolonisatie en het antifascisme. Het heeft dus ook een kijk op de evoluerende blik van de historici.
Zowel de devote legendevorming over Alexander als de extreme zwartmaking verdienen nuances.
Dat is precies wat Lendering wil doen door niet-westerse bronnen te gebruiken. Hij wil laten zien hoe de veroveraar zich wilde aanpassen aan zijn nieuwe onderdanen en hoe zijn poging om leider van vele volkeren te zijn, mislukte. Bovendien introduceert Lendering Perzische teksten en -vooral- de Babylonische bronnen uit Irak. Deze laatste hadden vreemd genoeg te maken met sterrenkunde, die vrij sterk ontwikkeld was en gebruikt werd voor voorspelingen (astronomie en astrologie waren toen nog niet gescheiden). Het zijn de kleitabletten die bekendstaan als de Astronomische Dagboeken, waarin ook politieke gebeurtenissen genoteerd werden in die later verzameld werden in de zogeheten Voortekencatalogi, eigenlijk dus voortekenen achteraf beschouwd (zo kan ik het ook).
Deze kleitabletten stellen het beeld bij dat wij hebben van de ondergang van het Perzische rijk. Helaas zijn de geleerden nog volop bezig met de ontcijfering. De volledige publicatie kan nog lang op zich laten wachten (het schijnt nog trager te gaan dan de trage publicatie van de Dode-Zeerollen). Maar met wat nu beschikbaar is, kan Lendering al een beter inzicht geven in de Perzische realiteit van toen en bijvoorbeeld de slag bij Gaugamela (Alexander vs. Darius) in een nieuw licht stellen.
De Perzische koning Darius, zo blijkt, was niet de lafaard die we uit de Griekse bronnen kennen, maar een dappere generaal. Ook de dood van Alexander (door vergiftiging of ziekte?) kan nu vanuit een niet-westers perspectief beschreven worden.
Veel informatie moet nog ontsloten worden en daarom sluit Lendering af met de enigszins paradoxale wens dat zijn boek snel achterhaald moge zijn. Niettemin is dit een goed geschreven, vernieuwend boek. Ook omdat het vanuit een ver verleden behartenswaardige vragen over vandaag oproept, bijvoorbeeld over de redenen waarom antipathieke veroveraars zo aanspreken.
Paul Verhuyck