Alexander de Grote

Biblion recensie (3 december 2004)

Leven en ondernemingen van Alexander komen uitgebreid aan de orde. De vele scherp getekende kaartjes zijn heel functioneel. De zwartwitfoto's zijn helaas erg mager, maar dat is dan ook de enige kritiek.

Voor elke geïnteresseerde - ook vakgenoten - is dit plezier leesbare boek verplichte lectuur. Overzichtelijk notenapparaat; uitgebreid alfabetisch register van personen en begrippen. Oranje omslag met eenvoudige belettering en Perzische Alexanderminiatuur. Een heel nieuw beeld van Alexander de Grote.

[A.P.G. Spamer]

Signalement in Trend (20 januari 2005)

[anoniem]

Bespreking in De Haagse Courant (11 februari 2005)

De vele gezichten van Alexander de Grote

In 334 v. Chr. begon koning Alexander van Macedonië, een koninkrijk ten noorden van Griekenland, de oorlog tegen het machtige Perzische imperium. Hij trok achtereenvolgens door Turkije, Syrië, Libanon, Israël, Egypte, Irak, Iran, Afghanistan, Oezbekistan, Pakistan en India. Zijn legers, bestaande uit tienduizenden soldaten, belegerden onderweg tientallen steden en forten, versloegen de enorme legers van de Perzische koning Darius III en onderwierpen steppennomaden in Centraal-Azië en Indische radja's. 

Over de militaire zegetocht van Alexander zijn al vele boeken geschreven, sommige zelfs al tijdens zijn leven en direct na zijn dood. Hoewel het beeld dat van Alexander werd geschetst nogal eens verschilde, hadden ze allemaal gemeen dat ze voornamelijk waren gebaseerd op Europese bronnen. In Alexander de Grote - De ondergang van het Perzisch Rijk maakt de historicus Jona Lendering ook gebruik van oosterse bronnen. Dit levert een minder eenzijdig beeld op van Alexander en de omstandigheden van zijn vele gevechten. 

De aanpak van Lendering heeft een zeer boeiend boek opgeleverd. Met veel achtergrondinformatie over de zegetocht van Alexander en over de overwonnen volken en landen. Daarbij gaat de Amsterdamse historicus uitgebreid in op de problemen waarmee Alexander gaandeweg de tocht te maken krijgt. Bovendien worden alle veldslagen, cultuurbotsingen en intriges op prettig leesbare manier beschreven. Meningen over Alexander lopen nogal uiteen, afhankelijk van de geraadpleegde bron. De Griekse Ploutarchos van Chaironeia (46-ca.120) maakt het wel heel bont.

Degenen die door Alexander werden onderworpen waren beter af dan degenen die hem ontsnapten, want aan het miserabele bestaan van de laatsten maakte niemand een eind, terwijl de overwinnaar de eersten goedschiks of kwaadschiks welvaart bracht. Als ze niet werden onderworpen waren ze onbeschaafd gebleven

Inmiddels wordt steeds meer duidelijk dat oosterse bronnen voor nieuwe gezichtspunten zorgen. Hoewel duizenden teksten uit het oude Irak, Iran en Egypte nog op vertaling wachten, blijkt nu al dat de overwonnen oosterse beschavingen vaak niet hebben ondergedaan voor de Griekse. En ook het traditionele beeld van Alexander over zijn streven naar eenwording der mensheid blijkt nogal doorzichtig. De onderworpenen moesten niet denken dat ze gelijk zouden zijn aan de Macedoniërs. Niet zonder reden heet Alexander in Iran dan ook 'de Vervloekte'. 

Ook het privé-leven van Alexanderis niet onder één noemer te vangen. Zo is er zijn huwelijk met de oosterse Roxane, maar ook met prinses Barsine, de oudste dochter van koning Darius III en een andere dochter uit een vooraanstaande Perzische familie. In dezelfde tijd trouwde zijn beste vriend, en naar wordt aangenomen ook zijn minnaar, Hefaistion met de tweede dochter van Darius III. En zo moeten er in het leven van Alexander nog veel meer politieke huwelijken en minnaars zijn geweest. 

Door zijn medestanders werd Alexander al tijdens zijn leven als een mythisch figuur gezien. Via zijn moeder Olympias zou hij afstammen van de homerische held Achilleus, en via zijn vader van de halfgod Herakles, de wijngod Dionysos en de oppergod Zeus. Kortom, van iemand met zo'n stamboom kon iets worden verwacht. Dat die afstamming door tijdgenoten niet werd betwist, zegt volgens Lendering vooral iets over de waardigheid van het Macedonisch koninklijk huis. Uit alle windstreken kwamen dan ook geleerden naar dit vooraanstaande hof, onder wie de filosoof Aristoteles die drie jaar bijdroeg aan de opleiding van Alexander. 

Maar hoe er ook over Alexander wordt geschreven, zijn militaire prestaties worden door niemand betwist. Hij had het van geen vreemde, want zijn vader Filippos (vermoord in 336 v.Chr.), die het eerste beroepsleger in Europa bezat, breidde zijn rijk al uit met grote delen van Griekenland. Het was echter Alexander die het opnam tegen Perzië. Eerst verjoeg hij de Perzen uit het oostelijk Middellands-Zeebekken, waarbij hij zichzelf als bevrijder presenteerde, om vervolgens Perzië zelf en de eerder genoemde landen aan te vallen. Bijna tien jaar voerde Alexander oorlogen onder de meest uiteenlopende omstandigheden tot in India toe. 

Oorlog voeren was zijn passie, zijn tactisch inzicht wordt alom geprezen. Alleen al de vele verplaatsingen van de enorme legers door de verschillende landschappen en het op juiste moment aangaan van de strijd geven dat aan. Daarbij zou hij zichzelf niet hebben gespaard. Vaak leidde hij persoonlijk de strijd en slaagde erin op die manier zijn manschappen te inspireren. Zo trok hij van overwinning naar overwinning. 

Op sommige gebieden schoot Alexander echter tekort. Volgens de Romeinse schrijver Curtius Rufus kon hij beter omgaan met oorlogsvoering, dan met vrede en vrije tijd. Meer dan eens vluchtte de koning, wanneer hij werd geconfronteerd met bestuurlijke problemen, het oorlogspad op. Aangenomen wordt dat Alexander een ongedurig man was, die de rust ontbeerde om de veroverde gebieden om te vormen tot een bestuurlijke eenheid. Hij koos voor het gewelddadig onderdrukken van opstandelingen. Nooit eerder in de wereldgeschiedenis had iemand zoveel mensen om laten brengen. Met als gevolg dat de weerzin tegen zijn heerschappij alleen maar toenam. 

Wat Alexander ook parten ging spelen waren de verschillende verwachtingen waaraan hij als koning moest voldoen. Als koning van Macedonië moest hij zich gedragen als de gewone man die de gevaren met zijn soldaten deelde. De Perzen verwachten echter dat hij zich als koning van Azië hield aan het eeuwenoude hofprotocol, waarbij iedere rang of stand op eigen wijze toegang had tot de vorst. 

Dat hij zich ging kleden als de vorst van de verslagenen werd door zijn Griekse medestrijders niet op prijs gesteld. Pogingen om die twee bestuursculturen te laten samensmelten, mislukten. 

Zijn goddelijke status kon Alexander er niet voor behoeden dat hij op 32-jarige leeftijd overlijdt. De oorzaak zal altijd onbekend blijven. Sommige geleerden houden het op tyfus of malaria, andere op een gifmoord, terwijl ook overmatig alcoholgebruik wordt genoemd. Met zijn enorme rijk was het ook meteen gedaan, er was niemand die in zijn voetstappen kon treden. 

[Fons van Rijn]