Stad in marmer
Bespreking in Dialoog 6/3 (2003)
Stad in Marmer van Jona Lendering leest weg als een wandeling door het oude Rome. De schrijver gebruikt een enorme schat aan citaten van schrijvers uit de tijden dat de theaters en fora nog in gebruik waren.De samengevatte geschiedenis van het Romeinse Rijk is een uitstekende inleiding voor degene die niet zo vertrouwd is met de oudheid, in het andere geval is het een goede opfrissing van het geheugen alvorens aan het boek te beginnen. Alhoewel deze inleiding het boek voor iemand die zich niet met de oudheid bezig houdt bruikbaar zou moeten maken lijkt het mij dat de informatie en het plezier om Rome van deze kant te bekijken toch vooral duidelijk is voor mensen met enige voorkennis van Rome en haar geschiedenis. Dat de auteur toch nog een notenapparaat heeft toegevoegd geeft al aan dat hij hier en daar het pad van toerisme verlaat en wat deskundiger te werk gaat.
De gebruikte citaten geven het verhaal vaart en kunnen een verhelderend en illustratief beeld geven van de genoemde monumenten. Zo kan men zich bij de trap der zuchten een goed beeld vormen hoe de mensen naar de gevangenis werden geleid en bespot. Ook de vertaalde graffiti uit het Colosseum geeft mooi weer van welke aard de optredens en de houdingen van de toeschouwers waren. Zo illustreert een klein gedichtje de luchtigheid waarmee men keek naar een op zich gruwelijk schouwspel; het betreft hier een gladiator met de naam Daidalos.
Daidalos, je vleugels mis je toch wel zeerIn andere gevallen raak ik echter het contact tussen de gepresenteerde monumenten en de citaten kwijt. Zo zijn er drie lange aanhalingen over de straf die Vestaalse maagden ontvangen wanneer zij de fout ingingen. Hier vroeg ik mij even af in hoeverre dit nuttig was met betrekking op de wandeling en de monumenten die aangehaald worden.
nu je wordt verscheurd door een Lucaanse beer!
Lendering lijkt ook voor Nederlanders wat herkenning te willen scheppen door een stuk Tacitus aan te halen; het betreft hier een citaat over een vroeg laaglands voorbeeld van beroerde diplomatie en wel die van een Friese delegatie. Zover ik mij kan herinneren gebruikte de auteur exact hetzelfde citaat in zijn boek De randen van de aarde. Dit soort passages geven de wandeling een ook wat humoristische noot tussen de vermoorde keizers en het lijden van de armere bevolking.
Ook al claimt Lendering dat het boek ter plekke gebruikt kan worden, zie ik toch enkele tekortkomingen. Het boek is teveel geschreven als een doorlopend verhaal om het werkelijk als toergids te gebruiken in Rome. Sommige delen gebruiken direct kennis die eerder in het boek gegeven wordt. Wanneer men ter plaatse een specifiek gebouw in het boek probeert op te zoeken kost dat nog aardig wat bladerwerk omdat er in het register geen directe verwijzingen naar de gegeven monumenten staan maar veelal naar de verschillende stadsdelen. Wanneer iemand bijvoorbeeld het Circus Maximus tracht op te zoeken is dat nog een heel zoekwerk voordat hij de bruikbare passages gevonden heeft.
Wat het werk juist minder een toergids maakt maar op ander gebied weer siert is dat het niet per se gelezen hoeft te worden op een reis naar Rome, het geheel leest namelijk heerlijk weg zonder de bijbehorende voorstellingen van gebouwen en opgravingen omdat het niet zo klinisch met kaarten en nummers de gebouwen en de daar bijbehorende informatie spuwt. Het enthousiasme van de auteur en verbondenheid met het onderwerp zijn duidelijk merkbaar. Het doorspitten van de hoeveelheid antieke bronnen die er voor Rome bestaan moet een secuur werk zijn geweest en wekt bewondering. Dat er slechts zeven pagina’s gewijd zijn aan de woonwijken van Rome, die toch het grootste deel van de stad moeten hebben bestreken vind ik persoonlijk jammer. Dat dit echter een minder belangrijker onderwerp is vanwege de monumentaliteit van de stad en het toeristische karakter van het boek, is te begrijpen. Het gaat zeker mee in mijn tas wanneer ik een reis naar Rome onderneem en voorafgaand zal ik het wederom lezen, maar als gids denk ik er zeker mee te zullen verdwalen.
Wouter Visser
Signalement in Italië Magazine voorjaar 2003
De antieke Romeinen komen tot leven in Stad in marmer, een gids die op historisch onderzoek is gebaseerd. De bewondering die we hebben voor de antieke Romeinse cultuur, het ontzag dat we voelen voor de grote politici, kunstenaars en architecten die de stad voortbracht, krijgt al snel een klap. Jona Lendering beschrijft namelijk hoe de eerzuchtige krijgers in voortdurende staat van oorlog leefden, hun overwinningen vierden met sadistische rituelen en hun zonen meenamen naar gladiatorengevechten om ze te laten wennen aan het zien van stervende tegenstanders. Als u met deze gids in de hand door Rome loopt, bekijkt u de stad met andere ogen, waardoor het lijkt alsof u er voor het eerst bent.Loes Schikhof
Signalement in Spiegel Historiael 37 (2003)
Wie Rome, en vooral het klassieke Rome gaat bezoeken doet er goed aan Stad in marmer door J. Lendering te lezen, en eventueel bij zich te hebben. Het boek is meer dan een 'gids aan de hand van tijdgenoten', citaten uit klassieke auteurs over en naar aanleiding van de bouwwerken en beroemde plekken van de stad Rome. De groei van de stad wordt in zijn (politiek) historische context geplaatst en daarbij wordt de lezer over de historische context en oorspronkelijke functies van afzonderlijke bouwwerken goed geïnformeerd. Een paar min of meer willekeurig gekozen voorbeelden van wat dit boek zoal biedt, zijn processen tegen Vestaalse maagden, het jatwerk waarmee Constantijn de Grote zijn triomfboog bouwde, en verder onderwerpen als branden, stadsvernieuwing, de verschillende wijken en wat de Romeinen zelf over de bestaansreden en de achtergrond van bouwsels en bijzondere plekken dachten. Naast de heldere tekst maken de illustraties en kaarten deze gids zeer toegankelijk en voor zijn doel geschikt - zie de zonnewijzer van Augustus.Ed van der Vliet