Oorlogsmist
Bespreking in NRC Handelsblad (19 januari 2006)
Hannibal had er één
Het is een prachtige en veelbelovende titel, Oorlogsmist. Ook omdat de ondertitel aangeeft dat dit boek, van oudhistoricus Jona Lendering, naast veldslagen in de Oudheid ook propaganda tot onderwerp heeft. Het beeld van propaganda als mollige mist die hardnekkig over het slagveld hangt en vechtende partijen het zicht op elkaar ontneemt, dringt zich op.Lenderings boek gaat echter in de eerste plaats over wat er daadwerkelijk op het slagveld plaatsgreep. Hij reconstrueert historische veldslagen aan de hand van antieke oorlogsverslagen van ondere anderen Homerus, Herodotus, Thucydides en Polybius. Hij citeert hun verslagen van bijvoorbeeld de slag bij Marathon (12 augustus 490) of de zeeslag bij Salamis (480), vult die aan waar mogelijk en corrigeert ze indien nodig. De 'propaganda' uit de ondertitel blijkt te slaan op deze teksten: Lendering toont aan hoezeer de verslagen vaak zijn gekleurd door religieuze opvattingen, vooroordelen of belangen van de auteur.
Het voorbeeld van Homerus in het voorwoord is al meteen veelzeggend: waarom lezen we in de Ilias enkel over zwaargepantserde edellieden in strijdwagens aan het front, terwijl het minder zwaar bewapende voetvolk in de strijd destijds ook een belangrijke rol vervulde? Omdat de klassieke dichter zijn verzen reciteerde voor edelen, die zich liever identificeerden met illustere helden van weleer.
Nu was Homerus geen historicus. Maar Lendering laat ook bij geschiedschrijvers als Polybius, Livius en Appianus -de logica van Lenderings keuze voor de Griekse of Latijnse schrijfwijze is niet altijd helder- overtuigend zien hoezeer hun verslag werd beïnvloed door al te veel sympathie of antipathie jegens de betrokkenen. Compassie, bewondering en weerzin klinken door hun weergacven van de strijd, en maken die onbetrouwbaar. Dat gebrek aan betrouwbaarheid wordt in de Engelse journalistiek aangeduid met de metafoor fog of war, oorlogsmist.
Lenderings studie is interessant en goed geschreven, maar erg uitgesponnen. De auteur behandelt ruim dertig veldslagen even grondig, en de herhaling gaat soms ten koste van de leesbaarheid. Maar hij bewijst ruimschoots zijn waarde wanneer hij verschillende weergaven van een historische gebeurtenis toetst, zoals bij Polybius' en Livius' weergave van Hannibals zegettocht via de Alpenpas, in het gezelschap van volgens Lendering uiteindelijk maar één olifant. Met zichtbaar plezier neemt Lendering het onder de loep, combineert literair, historisch en geografisch bewijs en concludeert zo dat de precieze pas waar Hannibal de Alpen overstak anders is dan de meeste oudhistorici aannemen, namelijk de Col de Montgenèvre, tussen Briançon en Turijn. Dat dit vraagstuk eigenlijk, zoals Lendering schrijft, 'van elk belang is gespeend', maakje dan al niets meer uit.
[Herien Wensink]
Bespreking in Ad Valvas (26 januari 2006)
Oudheidkundige Jona Lendering was een jaar geleden nog docent aan het Hovo (Hoger onderwijs voor ouderen) aan de VU. Hij heeft nu een succesvolle school in Oudheidkunde, Livius Onderwijs, waarmee hij zich wil plaatsen tussen de "te gespecialiseerde universitaire geschiedwetenschap" en de "vulgaire popularisering". Die benadering typeert ook zijn boeken.Geschiedschrijven met moderne bril
Lenderings nieuwste boek Oorlogsmist gaat over veldslagen in de Oudheid en de manier waarop die worden beschreven door auteurs uit die tijd. Hier haalt Lendering acrobatische toeren uit: met een moderne bril kijkt hij door de ogen van antieke geschiedschrijvers naar een aantal wereldschokkende gebeurtenissen uit de Oudheid. Het resultaat is opwindend: terwijl het bijvoorbeeld gaat over de Peloponnesische oorlog, waarin de Atheners tegen de Spartanen vechten, moeten we toch onwillekeurig aan de oorlog in Irak denken. Met president Bush als de Atheense leider Perikles en de VN als de Atheense zeebond. Er is zelfs sprake van embedded journalism: de geschiedschrijver Thoukydides, die door Lendering wordt behandeld, was een generaal in het Griekse leger tijdens de oorlog die hij beschrijft. Let wel: Lendering verwijst niet één keer naar de oorlog in Irak. Hij presenteert de feiten zo dat de lezer zelf de parallellen gaat zien.Hetzelfde overkomt de lezer bij Lenderings beschrijving van de zeeslag bij Sybota. Het lastige parket waarin de Atheners komen te zitten, als hen gevraagd wordt Korfu tegen de oprukkende Korinthiërs te verdedigen, doet meteen denken aan de Nederlandse aanwezigheid in Uruzgan, Afghanistan: officieel zijn ze daar op vredesmissie en niet om oorlog te voeren, maar daar komt het in de praktijk wel op neer.
"De Oudheid is als een spiegel: we zien er onszelf in terug", zegt Lendering er zelf over. Het is onvermijdelijk dat je parallellen ziet, omdat de geschiedschrijver alleen die dingen kan zien die hij uit de eigen tijd herkent. Hij moet het doen met een beperkt aantal bronnen en zal nooit buiten zijn vooroordelen kunnen treden. Hij kan hooguit waarnemen dat iets in het verleden net als nu lijkt te zijn geweest, of net niet. "Geschiedenisboeken", zegt Lendering, "moeten aanzetten tot denken over het heden, anders hoef je het verleden ook niet te bestuderen."
Dat maakt Oorlogsmist tot een relevant boek. Lendering weet zoveel over de Oudheid dat hij virtuoos allerlei dwarsverbanden legt, patronen ontdekt en nooit de grote lijn uit het oog verliest. Dat doet hij ook door de verschillende verslagen van dezelfde oorlogen met elkaar te vergelijken. Waarom zijn er verschillen? Waarom beschrijft de ene historicus een bepaald incident anders dan de andere? Dat heeft te maken met perspectieven (op het slagveld vindt bewustzijnsvernauwing plaats, daarom zal het verslag van een soldaat ter plaatse totaal anders zijn dan dat van een buitenstaander) en propagandadoeleinden (een Athener maakt de Atheners heldhaftiger en de Spartanen schurkachtiger, en andersom).
Tarantino in het kwadraat
Oorlogsmist van Jona Lendering is áf. Werkelijk niets ontbreekt. Wie dit boek heeft uitgelezen, weet veel meer over de Oudheid, en tegelijk ook over zijn eigen tijd. Er staan zoveel feiten en namen en jaartallen in dat de lezer zijn hoofd er goed bij moet houden om de draad niet te verliezen. Soms toont Lendering zich een Quentin Tarantino in het kwadraat, met verschillende parallel lopende verhaallijnen, verrassende plotwendingen en ingewikkelde intriges. Ook het buitenissige geweld ontbreekt niet. Om oververhitting van het brein te voorkomen, is het misschien goed om het boek zo nu en dan terzijde te leggen en een uurtje te gaan rennen of zo.[Peter Breedveld]