Een interim-manager in het Romeinse Rijk. Plinius in Bithynië
Bespreking in Hermeneus 71 (1999)
Omstreeks 110 n.Chr. verbleef Plinius Minor een aantal jaren in Bithynië-Pontus. Hij moest orde op zaken stellen in deze Romeinse provincie (gelegen in wat nu Turkije heet), en wel in opdracht van keizer Trajanus, met wie hij, zo blijkt uit de van Plinius bewaard gebleven brieven, in geregeld contact stond. Bekend is vooral de correspondentie met de keizer over de vraag hoe moest worden opgetreden tegen Christenen in het door Plinius bestuurde gebied.Plinius was naar Bithynië-Pontus gestuurd 'krachtens een besluit van de senaat'. Dat lezen we in een ter ere van hem in de thermen van zijn geboorteplaats Novum Comum aangebrachte inscriptie (Corpus Inscription Latinarum V.5262). Het bewuste senaatsbesluit was genomen op instigatie van Trajanus. Plinius werd immers, zo blijkt uit de al genoemde inscriptie, naar Bithynië gezonden als legatus Augusti pro praetore consulari potestate, dat wil zeggen, als gevolmachtigde des Keizers met de rang van praetor en de bevoegdheid van consul.
Legatus Augusti, zo legt Jona Lendering uit in zijn Een interim-manager in het Romeinse rijk, was niet de gewone benaming voor de gouverneur van Bithynië. Normaliter heette zo iemand proconsul. Bithynië was namelijk geen keizerlijke, maar een senatoriale provincie - het onderscheid tussen beide soorten provincies bestond al sinds de tijd van keizer Augustus en werd onder andere tot uitdrukking gebracht in de titulatuur van de gouverneur. Dat Trajanus het nodig vond Plinius als keizerlijk gevolmachtigde naar de senatoriale provincie Bithynië te sturen, wijst op het bestaan van een crisis in het betreffende gebied. Men had daar, aldus Lendering, behoefte aan een 'interimmanager avant la lettre'.
Lenderings voor een algemeen publiek bestemde boekje over Plinius in Bithynië is de uitgewerkte tekst van een lezing die hij in februari 1998 heeft gehouden op verzoek van een bureau dat interim-management verzorgt voor organisaties als de overheid, het verzekeringswezen en de banken. Dit laatste verklaart het veelvuldig gebruik van de termen 'manager' en 'management' in de tweeënnegentig bladzijden die het boekje telt (meer dan dertig keer, met bijvoorbeeld op p.41: 'Het proces tegen Jezus is een voorbeeld van crisismanagement'.) Dit had best wat minder gekund.
Over Plinius' doen en laten in Bithynië komt Lendering pas op p.70 te spreken. In de bladzijden daarvoor behandelt hij de verschillende aspecten van de Romeinse cultuur die noodzakelijk zijn om Plinius' optreden in het verre Bithynië te begrijpen. De aandacht gaat vooral uit naar de praktijk van het rijksbestuur. De auteur gaat soms wat kort door de bocht, maar alles bijeengenomen is het een aardig, vlot geschreven boekje. Niet alleen managers kunnen er het een en ander uit leren.
H.C. Teitler
Bespreking in Spiegel Historiael 34 (1999)
Hoe werd het Romeinse Rijk bestuurd? Daarmee bedoel ik niet de formele structuur van de staatsinstellingen, maar de dagelijkse praktijk van hoor- en rechtszittingen, bemiddeling en interventie in lokaal bestuur, de afhandeling van correspondentie, de praktijk van de belastinginning en de vervulling van ceremoniële verplichtingen door bestuurders en machthebbers. De geschiedschrijver Cassius Dio (± 164-na 229) klaagde erover dat met het einde van de Republiek en de vestiging van het keizerrijk door Augustus de besluitvorming door en in de omgeving van de keizer in het geheim plaats vond en zo ook aan het zicht van de latere geschiedvorser onttrokken was. Helemaal gelijk had hij niet. De brieven van Plinius de Jongere (± 61-na 112) die in de eerste plaats om hun literaire betekenis gepubliceerd en bewaard gebleven zijn, laten iets zien van de dagelijkse beslommeringen van een hoge Romeinse bestuurder en hoe en waarover hij zijn keizer raadpleegde.Plinius werd door keizer Traianus (97-117) als gouverneur met zeer bijzondere volmachten -formeel waren zij gelijk aan die van de keizer zelf- naar de provincie Bithynië, in het noordwesten van het huidige Turkije, gezonden. Hier moest hij als 'interimmanager', zoals wij tegenwoordig zouden zeggen, het puin ruimen van jarenlang corrupt bestuur en financieel wanbeheer. Hij bleef er misschien achttien maanden en stelde er, vooral op financieel gebied, krachtig orde op zaken.
Het boekje dat Jona Lendering hierover geschreven heeft, Een interim-manager in her Romeinse Rijk. Plinius in Bithynië, is bijzonder aardig. Het is voortgekomen uit een lezing die de auteur voor een bureau voor interim-management hield en is dus op een breed publiek gericht. Het is goed opgebouwd. In een reeks korte hoofdstukjes wordt de lezer vertrouwd gemaakt met de agrarische bestaansbasis en de renteniersmentaliteit van de Romeinse samenleving, de positie van de keizer ('eenzaam aan de top' is een mooie karakterisering), de taken die hij uitvoerde (veel luisteren en reageren op correspondentie en verzoekschriften) en de tegengestelde kringen van senatoren en keizerlijke vrijgelatenen waaruit de keizer zijn bestuurders en ambtenaren koos. Ook het bestuur op het niveau van de provincie komt aan de orde. Centraal staat het proces dat Pontius Pilatus als stadhouder van Judaea tegen Jezus van Nazareth moest voeren. Verder wordt de lokale elite geportretteerd waarmee de gouverneur te maken had ('management by speech' is weer een mooie karakterisering, evenals: 'zij waren elkaars gevangene') om ten slotte uit te komen bij de bijzondere situatie in Bithynië en Plinius' optreden aldaar en de correspondentie die hij met de keizer voerde over de te nemen maatregelen. Daaruit blijkt weer hoe een vertrouwd bestuurder toch ook voorzichtig met deze machtige persoon moest omgaan. Daarnaast wijst Lendering er terecht steeds op hoe belangrijk het gesproken woord in de communicatie was en wat de rol was van het optreden van beroemde 'concertredenaars'.
Ed van derVliet