Vergeten erfenis
Niet alleen de Grieken, ook de Babyloniërs en Arabieren hebben een wezenlijke bijdrage geleverd aan onze beschaving. Europa stond altijd open voor vreemde invloeden.
Bespreking in De Pers (7 mei 2009)
Eenmaal per jaar zijn de lokalen van de gymnasia in ons land tot de nok toe gevuld - met ouders die hopen dat de Citoscore van hun kind aantoont dat het over de intellectuele capaciteiten beschikt om zijn schoolcarrière op dat hoogste niveau voort te zetten. Veel en veel meer ouders dan het aantal kinderen dat uiteindelijk naar het gymnasium gaat, want de reputatie van deze ouderwetse (vrijwel volledig 'witte') opleiding is nog steeds torenhoog.
Gymnasia zijn natuurlijk niets meer dan vwo-scholen, met dat ene verschil: onderwijs in Grieks en Latijn. Wie tijdens die open dag de vraag durft te stellen waar deze dode talen goed voor zijn, wordt meestal getrakteerd op de drogredenering dat de leerlingen dankzij dat Grieks en Latijn sneller een levende taal oppikken. In feite schuilt achter dit elitaire onderwijs een twee eeuwen oude, Pruisische visie op onze westerse cultuur. De Grieken en Romeinen - daar is het allemaal begonnen. Daarna werd alles minder.
Nadat de Pruisen in 1806 bij Jena door Napoleon waren verslagen, constateerde koning Frederik Willem dat zijn onderdanen heropgevoed moesten worden. Ze moesten slimmer en sterker worden dan de Fransen, en aangezien de Fransen een voorbeeld namen aan het Romeinse Rijk, moest Pruisen zich richten op de daaraan voorafgaande cultuur, die algemeen beschouwd werd als de bakermat van onze beschaving: de Griekse. De koning gaf de beroemde wetenschapper Wilhelm von Humboldt de opdracht het onderwijs in deze richting te hervormen en Von Humboldt bedacht het gymnasium: want wie kon praten als de Grieken, kon denken als de Grieken, en zou uiteindelijk even briljant en vrijheidslievend zijn als de Grieken.
Vergriekste Pruisen moesten straks de Fransen klop kunnen geven. En dat lukte zowaar, zeven jaar later. Daarmee werd het Pruisische onderwijsmodel de Europese standaard.
De idee dat de Griekse cultuur de bakermat zou zijn van de westerse beschaving - niet door Humboldt bedacht maar door de beroemde historicus Winckelmann - is nog steeds hardnekkig dominant, zo constateert historicus Jona Lendering.
Wiskunde, wetenschap, literatuur, democratie - het zouden allemaal Griekse uitvindingen zijn. En daar zet Lendering in zijn boekje Vergeten erfenis grote vraagtekens bij. Het wordt hoog tijd om de bijdragen van andere culturen aan onze beschaving te erkennen en op waarde te schatten. Het schrift bijvoorbeeld is een uitvinding van de Feniciërs. De codificatie van wetten is een idee van de Babyloniërs. Ook de wiskunde is voor een niet onbelangrijk deel ouder dan Grieken. De beroemde stelling van Pythagoras bijvoorbeeld was al bekend bij de Babyloniërs, en zij konden zonsverduisteringen en de bewegingen van de planeten voorspellen.
Wat de ontwikkeling van de democratie betreft wijst Lendering op belangrijke middeleeuwse 'uitvindingen', vooral in het openbaar bestuur. En dan is er de grote invloed van Arabische denkers op het gebied van de wiskunde, de wetenschap en het recht. Niet alleen inhoudelijk, maar ook als het gaat om het ontstaan van 'structurerende elementen' van de westerse samenleving zoals de universiteit (een westerse kopie van de islamitische madrassa), de experimentele wetenschap en het idee dat iedereen gelijk is voor de wet.
Babylonisch, Grieks of Arabisch - het lijkt een academische kwestie maar onze samenleving gaat nog steeds gebukt onder de oogkleppen van Winckelmann en Von Humboldt. In de talloze analyses sinds 9/11 en de opkomst van Al Qaida wordt 'het Westen' steevast tegenover 'het Oosten' geplaatst. Het Westen staat voor rationeel, wetenschappelijk, democratisch; het Oosten voor irrationeel en despotisch. Het Westen voor vooruitgang; het Oosten voor stagnatie. Het klassiek Griekse superioriteitsgevoel is daarmee opgetild tot op wereldschaal, met als gevolg (zie de Tweede Irak-oorlog) catastrofale inschattingsfouten van westerse zijde.
Lendering heeft daarom tot slot een advies voor onderwijzend Nederland: 'Onderwijs moet de waarheid dienen. Europa heeft een cultuur die altijd heeft opengestaan voor andere beschavingen. Laat die pluriformiteit in het geschiedenisonderwijs centraal staan.'
Marcel Hulspas